लाइभ टिभी Listen Image FM 97.9 इमेज एफ एम Listen Image News FM 103.6 न्युज एफ एम
Download Imagekhabar Android App
ImageKhabar

नेपालले सिक्किमबाट सिक्नुपर्ने चार कुरा

आइतबार, १३ चैत, २०७३ मा प्रकाशित, 11951 पटक हेरिएको

साथीभाइ, परिवारसँगै यात्राको मिति तय भयो । जसरी पनि तनाव, कोलाहल, धुवाँधुलो तथा भीडभाडयुक्त राजधानीको शहरिया जीवनबाट केहि समय मुक्त हुनुथियो सबैलाई । यात्रा कम्तिमा एक हप्ता भनिएकाले सबैलाई समेटिन हम्मेहम्मे नै थियो । त्यसैले पनि तीन परिवारबाट बच्चाबच्ची सम्मिलितको १० जना मात्रको टिम तयार भयो । ‘नेपाल बाहिरको नेपाल’ अर्थात सिक्किम यात्राको लागि ।

-केके मानन्धर

साथीभाइ, परिवारसँगै यात्राको मिति तय भयो । जसरी पनि तनाव, कोलाहल, धुवाँधुलो तथा भीडभाडयुक्त राजधानीको शहरिया जीवनबाट केहि समय मुक्त हुनुथियो सबैलाई । यात्रा कम्तिमा एक हप्ता भनिएकाले सबैलाई समेटिन हम्मेहम्मे नै थियो । त्यसैले पनि तीन परिवारबाट बच्चाबच्ची सम्मिलितको १० जना मात्रको टिम तयार भयो । ‘नेपाल बाहिरको नेपाल’ अर्थात सिक्किम यात्राको लागि । फागुनको पहिलो हप्ताको लागि तम्तयार साथीहरु, केहि दिन प्राविधिक कारणले रोकिनु प¥यो । कहिले सवारी व्यवस्थापन त कहिले यात्रामा हिँड्न निश्चित भएका मध्येलाई स्वास्थ्यमा अचानक आएको समस्या । खैर, ती समस्याका बाबजुद फागुनको पहिलो हप्ता काठमाडौं ‘खाल्डो’ छोड्ने निर्णय भयो । दुइटा स–साना निजी गाडी लिएर सिन्धुली–बर्दिबास हुँदै बेफिक्री पारिवारिक यात्रा सुरु भयो, बिहानै ।

यात्रामा सहभागी मध्ये अधिकांसको सिक्किम यात्रा, खुल्दुली तथा नयाँ अनुभूतिको आशामा केन्द्रीत थियो । सूचना प्रविधिसँग गाँजिएको सानो संसार भित्र कै निश्चित भू-भागको बयान जो युट्यूब देखि विकीपेडियासम्मले उदाङ्गो गरेको भएपनि प्रत्यक्ष अनुभूतिको लागि भने आकर्षक केन्द्र थियो नै । मूख्य गन्तव्य तथा पूर्वी नेपालको बाटो हुँदै भेटिने सिन्धुलीगढी, सप्तकोशी, पूर्व पश्चिम राजमार्ग छेउमा लाग्ने स-साना हाट बजार देखि उर्लाबारीको चियाबगान सम्झन लायकका छन् । ती मसिना गन्तव्य छिचोल्दै तेस्रो दिनको बिहानीसँगै हामी मेची नगरबाट नेपाली भूमि छोड्ने तर्खरमा पुग्यौं ।

स-साना नानीहरु, ६५ नाघेका मेरी आमाका यात्रा सकसतालाई मध्यनजर गरी काँकडभिट्टा छेउमा रोकिएका ग्यान्तोक लेखिएका भारतीय नम्बर प्लेटका जीप समात्न पुग्यौं । नेपाली नम्बर प्लेटका सवारी साधन भारत छिराउन त्यति सहज नभएको पायौं जति सिक्किम तथा पश्चिम बंगालका गाडी नेपाल छिर्छन् । त्यसैले पनि त्यो झन्झट बिर्सेर सिक्किमको राजधानी गान्तोक हिँड्ने जीपमा हामी सवार भयौं । बस पार्कसँगैको छाप्रोमा खोलिएका ती पसलमा चिया नास्ता सकाएर एउटै जीपमा कोचिएर घन्टौं सम्म कष्टकर यात्रा गरेको स्मरणीय रहनेछ । त्यो सानो जीप जसमा हामी दश, चालक एक तथा अन्य ३ गरी जम्मा १४ जना यात्रु नक्सलबारी, सिलगुडी हुँदै टिष्टा नदीको किनारै किनार पहाडी बाटो उक्लियौं । नयाँ ठाउँको उत्सुकतासँगै साउथ सिक्किममा बसोबास गर्ने राजेन्द्र प्रधान सरसँगको टेलिफोन सम्पर्कको आधारमा केहि घण्टा पश्चात रम्फु पुग्यौं । नेपाली मूलका भारतीय जीप चालकको सहयोगमा क्वारेन्टाइन अफिसमा पुगेर नेपाली नागरिकता देखाएर आवधिक बसाईको अनुमति पत्र, पास पनि बनायौं । नभन्दै पश्चिम बंगाल र सिक्किम राज्यको सिमाना, रम्फुमै आइपुगे नाम्थाङको तुरुङबाट उनी सर हामीलाई रिसिभ गर्न । र शुरु भयो त्यहिँबाट औपचारिक रुपमा सिक्किम यात्रा ।

सुरुको दिनमा यति धेरै आतिथ्य पायौं कि जसले वि.स. २०५७ सालको सप्तरीको राजविराज बसाइको सम्झना दिलायो । अजित झा सरको प्रणय बन्धन समारोहसँगै नरेन्द्र श्रेष्ठ लगायत हामीले पाएको मधेशीहरुको त्यो अतिथि सत्कार सम्भवतः सम्झन लायकको छ । बस् त्यस्तै स्तरको सत्कार, फागुन ८ गते हामी दसलाई राजेन्द्र प्रधान तथा उहाँको परिवारले गर्नुभयो । रम्फुबाट करिव ४५ मिनेटको यात्रासँगै पुगेको त्यो सुन्दर घर, सोही घरमा बस्ने गौप्राणी तथा उनीहरुको आतिथ्यता, मेरो जीवनका अतिस्मरणीय क्षण मध्येका हुन् । पुग्ने बित्तिकै सफा गिलासमा भरिएका निर्मल पानी, लगत्तै बिर्को राखिएका सेरामिक्स कपमा पस्किएका ती चिया, आँखा चिम्लिएर म अझै पटक पटक सम्झिन चाहन्छु ।

अझ साँझ ढल्किएसँगै आँगनमा बसेर गाएका ती सदाबहार गीतले एकातर्फ वास्तविक स्वर्गिय आनन्दको अनुभूति दिलाएको थियो भने अर्कोतिर सोही घरका घरमूलीसँगको वार्तालाप मेरालागि आफैमा नयाँ सिक्ने मौका भइदियो । खगेन्द्र प्रधान श्रेष्ठाचार्य जो नेवार संस्कृति, भाषा, लिपि प्रवद्र्धनका अभियन्ता थिए, उनीसँगको मेरो संवाद उपलब्धिमूलक रह्यो । नेपाल बाहिर बसेर पनि नेपालीत्व मोह देखाउने र प्रसार गर्नमा संस्थागत रुपमा सबलीकरण गर्ने उनी सशक्त व्यक्तित्व हुन् भन्दा अत्युक्ती नहोला । उनी सिक्किम कै उदाहरणीय तारा हुन् जसबाट हामीले धेरै कुरा सिक्न सक्छौं । शुरुको एक दिन राजेन्द्र सरका बुवा खगेन्द्र प्रधानको घरमा बसेर बाँकी २ दिन भने राजधानी ग्यान्तोकको तिब्बतरोडमा अवस्थित होटलमा बितायौं । सो अवधिमा मैले सिक्किमबाट ४ कुराहरु सिक्ने मौका पाएँ, जो नेपालले लागु गर्न सके संक्रमणकालीन राजनीतिक कारणले जर्जर बनेको मेरो राष्ट्र समृद्धिउन्मुख हुनेछ ।

स्थिर सरकार

sikkam8

भारतको क्षेत्रीय राजनीतिमा पवन चाम्लिङ चर्चित नाउँ हो । साउथ सिक्किमको यङ्गाङमा जन्मिएका उनी सिक्किम डेमोक्रेटिक फ्रन्टका संस्थापक पनि हुन् । सन् १९५० सालमा जन्मिएका उनी तथा उनको मूख्य मन्त्री कालमा सिक्किमलाई तुलनात्मक प्रगतीपथमा दोहोर्‍याएका थुप्रै उदाहरण छन् । एक त उहाँ नेतृत्वको राज्य सरकारले स्थायित्व प्राप्त गरेको छ भने सैद्धान्तिक रुपमा पनि कार्यपालिका बलियो हुँदा उन्नती हुने वास्तविकता हो । सन् १९९४ देखि अहिले सम्म उहाँ कै नेतृत्वमा प्रान्तिय राज्य सरकार सन्चालनमा छ जुन अहिले सम्म कै भारतीय राजनीतिमा सबभन्दा लामो अवधिका लागि मूख्य मन्त्री बन्नेमा हुनुहुन्छ उहाँ । पवन चाम्लिङको कार्यकाल २५ वर्षको पक्का भएको छ । यस्तै राजनीति तथा नेतृत्व नेपालमा पनि आवश्यक छ जसले देशलाई समृद्धिउन्मुख बनाउनेछ । पटक पटक फेरिरहने नेतृत्व तथा सत्ताकेन्द्रीत राजनीतिले जर्जर बनाएको मेरो राष्ट्रले अब सिक्किमबाट स्थायित्वको सिको गर्नुपर्छ ।

समृद्धिसँगै सडक, कृषि र पर्यटन विकास

sikkim1

विकासको आधार सडक हो । करिव १६ सय ५० मिटर अग्लो स्थानमा अवस्थित सिक्किमका अधिकांस पहाडी भु-भागलाई छिचोलेर सडक निर्माण गरिएका छन् । चार जिल्लामा विभक्त सिक्किमका ती पहाडी इलाकामा बनेका सडक सन्तोषजनक मान्न सकिन्छ । त्यसमा पनि पूर्वी सिक्किमको हेडक्वाटर, राजधानी गान्तोकमा निर्माण भएका धेरै सडक पक्की ढलान गरिएका छन् । माकुराको जालो जस्तै बनेका ती सडकले कृषि, पर्यटन लगायत अन्य विकास निर्माणको लागि कोशेढुङ्गा साबित भएको छ । यो राज्य भारतको सबभन्दा छोटो अवधिमा धेरै विकास भएको मध्येमा पर्छ ।

यहाँको जंगल, कृषि उत्पादन मध्ये वनस्पती, फ्लोरा उत्तम मानिन्छ । सन् २०१६ सालमा यस क्षेत्रलाई भारतको केन्द्रीय कृषि मन्त्रालयले अर्गानिक राज्यको मान्यता दिलाएको छ । यस क्षेत्रमा पाइने पाँच हजार प्रजातिका वनस्पती मध्ये ५१५ किसिमका लोपोन्मुख विरुवा, ३६ किसिमका लालिगुराँस पर्छन् । लागि गुराँस जो नेपालको राष्ट्रिय फूल पनि हो । पहाडी क्षेत्र भएकाले अलैंची प्रचूर मात्रामा उत्पादन हुन्छ । धान, तोरी, मकै, गहुँ, दाल र फलफुलजन्य उत्पादन समेत यस क्षेत्रमा पाइन्छ । यी कृषि उपजकै कारणले आर्थिक वर्ष २०१५/०१६ मा राज्यको कूल ग्राहस्थ उत्पादनमा समेत बृद्धि भयो ।

राज्यले साना तथा घरेलु उद्योगमा समेत टेवा दिएर नागरिकको जीवनस्तर उकास्ने प्रयास गरेको देखिन्छ । त्यसमा पनि पर्यटकीय गन्तव्य क्षेत्र बनाएर आन्तरिक र बाह्य पर्यटक लक्ष्यित कार्यक्रमहरु सन्चालन गरेका छन् । ग्यान्तोक मात्रमा बाह्य पर्यटकको लागि बनाइएका भ्यू-प्वाइन्ट मध्ये हस्तकला प्रदर्शनी समेत पर्छन् । बनझाँक्री झरना, गणेशटोक, कंचनजंगा हिमश्रृंखला दृश्यावलोकन स्थल ग्यान्तोक मै छ भने चारधाम क्षेत्र र आकर्षक बौद्ध गुम्बाहरु साउथ डिस्ट्रिक्टमा छ । कंचनजंगा नेसनल पार्क, सोम्गो लेक, नथुला देखि अन्य थुप्रै हेर्न लायक ठाउँहरु छन् जसले सिक्किमको पर्यटन क्षेत्र विकासमा टेवा पुर्‍याएको छ । ती अधिकांस ठाउँमा सःशुल्क प्रवेश तथा सभ्य व्यवस्थापन गरेकोबाट आन्तरिक स्रोत सबलीकरण भइरहेको छ । प्रत्यक्ष रुपमा पर्यटकबाट लिइने शूल्कले राजश्व बृद्धि गराएको देखिन्छ भने अप्रत्यक्ष रुपमा स्थानियबासीको व्यवसाय बनेको छ ।

सफाई योजना र कार्यान्वयन

sikkam2

जसरी नेपाल कै सफा शहर मध्ये भक्तपुर जिल्ला पर्छ, त्यसरी नै भारतको लागि सिक्किमको राजधानी गान्तोक उदाहरण बनेको छ । एमजी रोड, तिब्बत रोड देखि अन्य मूख्य ठाउँहरु अत्यन्त सफा देखिन्छ । राजधानीका ठाउँ ठाउँमा फोहोर फाल्ने निश्चित ठाउँ बनाएको छ भने नियम पालना नगर्नेलाई रु. २०० जरिवानाको व्यवस्था गरेको छ । शहर भित्र चल्ने ट्याक्सी देखि पार्क, सडक, गल्लीमा समेत फोहोर विसर्जनको लागि भाँडो व्यवस्था गरेको छ । सार्वजनिक स्थलमा धुमपान, मद्यपान निषेध छ भने जथाभावी थुक्नेलाई पनि हर्जाना तिराउँछ । ती नियम पालना गराउने प्रहरीहरु सडक छेवैमा पसल थापे जस्तै गरी प्रहरी कार्यालय बनाएर साइनबोर्डसहित प्रस्तुत छ । हरेक पसलमा प्लाष्टिकको झोला प्रयोग गर्न पाइँदैन जसले गर्दा भीरपाखामा बनेको शहरको व्यवस्थापन चुष्ट छ । यसलाई पनि नेपालले गहन रुपमा स्वीकार गर्नु सक्नुपर्छ ।

सफाई सम्बन्धिको नियम जसरी सिक्किममा छ त्यसरी नै नेपालमा पनि बनेको छ तर कार्यान्वयन पक्ष कमजोर भएकै कारणले फोहोर व्यवस्थापनमा चुनौती छ । भक्तपुर बाहेकको शहरी जिल्ला धुवाँधुलो, सडकजाम देखि अस्तव्यस्त छ अझ तराईका कतिपय प्रमूख शहरमा चर्पी समेत छैनन् । बाग्मती सफाई अभियान नभएको पनि होइन तर ढल, चर्पी मिसाएको छ । प्लाष्टिक प्रयोग गर्न नपाइने देखि सार्वजनिक स्थलमा धुमपान र बसबाट थुक्न नपाइने नियम छ, लागु छैन । यी सब कार्यान्वयन गराउने निकाय र सचेत नागरिकको कमजोरी हो । यसलाई बेलैमा ध्यानदिनु पर्छ, ग्यान्तोकबाट सिक्नुपर्छ ।

नेपाली राष्ट्रभाषा, संस्कृति र अभियान

sikkam4

धम्बा भनेसि साउथ सिक्किममा परिचित नाउँ हो । करिव ४ हजारको संख्यामा सिक्किममा बसोबास गर्ने नेवारहरु मध्ये उनी सम्भवतः सबभन्दा लोकप्रिय छन् । नेपालभाषामा धोब्वाको अर्थ ठुलो बुवा भन्ने हुन्छ र सोही शब्द अपभ्रंस भएर खगेन्द्र प्रधान श्रेष्ठाचार्य, धम्बा भएका हुन् । नाम्थाङको तुरुङ भन्ने गाउँका उनी नेपाली संस्कृति, राष्ट्र भाषा, लिपि देखि संस्कार संरक्षण, सम्बद्र्धनका बेजोड अभियन्ता हुन् । डेढ दशक अघि स्थापना भएको सिक्किम नेवार गुठीका संस्थापक उनी विभिन्न बाहनामा ग्यान्तोकमा इन्द्रजात्रा मनाउने देखि नेपालभाषा, लिपि, संस्कृति र संस्कार प्रवद्र्धनमा निरन्तर लाग्नु भएका अथक मूर्धन्य व्यक्तित्व हुन् ।

इन्स्टिच्यूट अफ नेवार कल्चर एण्ड ल्याङ्वेज नाउँको अभियानै चलाएर प्रधानले नेपाल बाहिरको नेपालमा नेपालीत्व जगाउने क्रियाकलाप गरेका छन् । आठ वर्ष सम्म संस्था हाँकेका उनले संचालन गर्नु भएका ती अभियानले दीर्घकालीन निरन्तरता पाउनेमा आशावादी हुनुहुन्छ । समूह चिन्तनमा अधिक समय खर्चेका खगेन्द्र प्रधानले कर्म अनुसारको फल पनि प्राप्त गरेका छन् । दर्जन भन्दा बढी नेपाली सामाजिक संघसंस्थाले उहाँको योगदानप्रति कदर गरी सम्मान–पत्र दिएका छन् भने हालसालै नाम्थाङ मै भव्य समारोहकाबीच नागरिक अभिनन्दन समेत गरेको छ ।

सम्भवतः रणबहादुर शाहको पालामा नेपालबाट पलायन भएका उनीहरुले मेची नदि टरेसँगै सम्पूर्ण पहिचान उतै बगाएको सम्झिन्छन् । अहिलेको नेपाल र भारतको सिमानामा पर्ने मेची नदि पार गरी टिष्टाको उल्टो बहावसँग पहाड चढ्दै गर्दा सिक्किम पुगेको विगतका विषयमा बिस्तार लगाए प्रधानले । सोही दौरान कालेबुङ, दार्जिलिङ, सिक्किमका विभिन्न ठाउँमा स्थायी बसोबास थालेका मध्येबाट उनीले सबभन्दा पहिले आफुत्व पहिचानको अभियान चलाएका हुन् ।
हुन त सिक्किम रिफर्म गर्न भक्तपुरबाट सिक्किम पुगेका लक्ष्मीदास कसजु, चन्द्रवीर कसजु र चन्द्रवीर मास्केको योगदानप्रति उहाँले खुलेर प्रशंसा गर्न भ्याए । सरकारी उच्च पदमा पुग्ने ३ मध्ये केशवचन्द्र प्रधान, गोविन्द प्रसाद प्रधानको नाउँ उहाँले झट्ट भनिहाले । नेपालका पूर्व सांसद् लक्ष्मीदास मानन्धर, लक्ष्मण राजवंशी देखि सरद कंसाकारसँग उहाँ परिचित हुनुहुँदो रहेछ ।

मध्यपुर थिमिका गणेशराम लाछी, सुवासराम र सन्तकुमार प्रजापतिले बाजा प्रशिक्षण दिएकोप्रति धन्यवाद दिँदै थिए मसँगको संवादमा । लिपि प्रशिक्षण दिन नेपालबाट मल्ल के सुन्दर देखि चिनियाँ शाक्य, साउथ ब्लकको नाम्थाङ पुगेको पनि उनले सम्झिन भ्याए । लामो अन्तराल पश्चात नेपाल बाहिर पनि सरकारी तबरले नेपाली राष्ट्र भाषाको लागि प्राथमिकता दिलाउन, संस्कृति मनाउन तथा संस्कार जोगाउन सफल भएका छन् । अहिले पनि मूख्य मन्त्री पवन चाम्लिङ नेतृत्वको राज्य सरकारले ८ जनालाई नेपाली राष्ट्र भाषा, नेपालभाषा सिकाउने जिम्मेवारीसहित नियुक्ती दिएका छन् । तीन जनाले त स्थायी नियुक्तीकासाथ ४५ हजार भन्दा माथिको तलब बुझ्छन् । ती मध्ये विकास प्रधान जो ललितपुरको पाटन संयुक्त क्याम्पसबाट स्नातकोत्तर सकाएर सिक्किममा नेपालभाषा सिकाउँछन् । नाम्थाङ उच्च माध्यमिक विद्यालयका उनी स्थायी शिक्षक हुन् ।

आफु बिमारी भएकाले धम्बा अहिले संघसंस्थामा लाग्न असमर्थ छन् । चौबिसै घण्टा बेडमा पल्टिन बाध्य भएका उनी आफुले स्थापना गरेको संस्थाका वर्तमान अध्यक्ष दिलु मास्केले काभ्रेमा बन्दै गरेको इन्स्टिच्यूट अफ नेवार कल्चर एण्ड ल्याङ्वेज सेन्टरको भवन र अभियान पूरा गरोस् भनी चाहना राख्छन् । त्यो सेन्टर जसले व्यक्ति विशेषको इच्छापूर्ति गर्ने भन्दा कयौं गुणा माथि उठेर भारतको सिक्किममा नेपाली राष्ट्र भाषा र संस्कृति संरक्षण, सम्बद्र्धनमा टेवा दिनेछ । उनीबाट पनि नेपालले सिक्नु पर्छ कि लोपोन्मुख संस्कृति, भाषा जसले मानव सभ्यताको चिनारी दिन्छ त्यसलाई संरक्षण, जगेर्ना र सम्बद्र्धन गर्नेमा । बहुजातिय, बहुसांस्कृतिक र बहुधार्मिक नेपालमा विभिन्न जातजातीको मौलिक पहिचान जगेर्ना गर्न समय मै सरकारी स्तरबाट पहलकदमी लिनुसक्नु पर्छ । पुरातत्व विभाग देखि संस्कृति मन्त्रालय तथा तिनका सम्बन्धित निकायले यसलाई बुझ्न सके राष्ट्र र नागरिकको कल्याण हुनेछ ।

sikkam7

sikkam3

 

sikkam6

k_kajie@hotmail.com / kkajimdr@gmail.com

 

इमेजखबर एपबाट खोल्नुहोस् । एन्ड्रोइड डाउन्लोडका लागि यहाँ र आइफोनका लागि यहाँ क्लिक गर्नुहोस् ।

Loading...

प्रतिक्रिया


 


Loading...
ImageKhabar  /  Jobs and Career  /  Advertise  /  About Us  /  RSS  /  Privacy  /  Archive
© 2016 ImageKhabar and Image Group of Companies. All Rights Reserved. ImageKhabar is not responsible for external sites contents. Meronetwork Framework